Odrzańska Droga Wodna europejskie dziedzictwo cz. IDrukuj

Nazywano ją różnie: Ader, Odre, Odrae, Odram, Oderam, Oder. Jest rzeką, w której jak w soczewce odbijają się skomplikowane losy regionu, przez który przepływa. Mimo że nierzadko krnąbrna i groźna, zawsze była potrzebna człowiekowi. Obok niej znajdowali swoją ojczyznę pracowici ludzie. To w jej życiodajnych ramionach praca zmieniała się w dobrobyt, którego owoce unosiła wspólnie ze swoimi siostrami do najdalszych zakątków Europy. Odra od wieków była rzeką mającą ogromne znaczenie gospodarcze. Była źródłem taniej siły, która wprawiała w ruch stojące na Odrze młyny wodne. Dostarczała także różnego rodzaju pożytków.

Odra od wieków dostosowywana była do potrzeb żeglugowych, była ważną drogą wodną łączącą dorzecza Europy Zachodniej z dorzeczami Europy Wschodniej. Swoje bezpośrednie połączenie z Odrą mają liczne drogi wodne. W związku z licznymi funkcjami rzeki oraz licznymi interesami i roszczeniami, jakie człowiek uzurpował sobie do niej, konieczne stało się stworzenie zasad korzystania oraz zasad podziału obciążeń dotyczących utrzymania Odry. Zasady te były tworzone niemal od początku istnienia państw, które administrowały rzeką. Elementy warunkujące żeglugę na rzece i sposobu administrowania Odrą zmieniały się w dziejach wraz z okresami politycznych przemian Nadodrza.

Pierwszy okres do roku 1740 to przedział zróżnicowania politycznego Nadodrza, w którym administrowanie Odrą odbywało się przez administrację wielu państwowości konkurujących ze sobą i posiadających wpływy polityczne sięgające rzeki. Cechą charakterystyczną tego okresu był wzrost roszczeń wobec rzeki najpierw monarchów (państw), później miast i właścicieli nieruchomości. Destrukcyjnie na żeglugę wpływał brak wspólnej polityki rzecznej i wynikający z niej brak korelacji wydawanych aktów prawnych. Istotnym dla tego okresu był fakt poszukiwania przez władających od 1526 r. Śląskiem Habsburgów warunków poprawiających połączenie wodne ich oddalonej od portu morskiego prowincji.  

Kolejny okres 1740-1873 to początek dominacji nad obszarem niemal całego Nadodrza jednego państwa Prus. Sprzyjało to budowie zrębówjednolitej administracji rzeczno-żeglugowej. Był to czas konsolidacji rzeki wokół jednego państwa.mW tym czasie Odra odegrała znaczącą rolę w zespalaniu Śląska z Prusami. Charakterystyczne dla tego okresu była pojawienie się pierwszych przedsięwzięć kompleksowej regulacji rzeki oraz podjęcie próby budowy sprawnej administracji rzeczno-żeglugowej. Zasady pierwszej kompleksowej regulacji Odry spisane zostały w protokół bogumińskim z 7 lipca 1819 r.

Lata 1873-1919 to przedział, w którym powołano zcentralizowaną terenową administrację rzeczno-żeglugową dla niemal całej Odry, na czele której w 1873 r. stanął nadprezydent prowincji śląskiej. W tym okresie po zakończeniu wojen napoleońskich skrystalizowała się nowa koncepcja zarządzania rzeką. Zakładała ona, że  zadania związane z regulacją rzeki od właścicieli gruntów nadodrzańskich przejmie państwo. Trwająca nieco ponad 70 lat działalność wyspecjalizowanej administracji zmieniła rzekę z dzikiego, mało przydatnego ludziom i groźnego dla mieszkańców Nadodrza akwenu w nowoczesny wodny system odrzański, który tworzyły m.in. droga wodna przeznaczona do masowego transportu surowców i produktów oraz bezpiecznie przepływające przez Nadodrze, sterowane przez człowieka i dostosowywany do jego potrzeb, masy wody.

Umiędzynarodowienie zarządu rzeką w wyniku decyzji Traktatu Wersalskiego z 1919 r. dało początek kolejnego okresu, który zamyka się w latach 1919-1945. Okres intensywnych przeobrażeń  Odrzańskiej Drogi Wodnej rozpoczęty i zakończony został przez dwa istotne wydarzenia polityczne, które z Odry stworzyły narzędzie polityki międzynarodowej. Mowa o Traktacie Wersalskim powołującym m.in. międzynarodową komisję Odry oraz nazistach, którzy nie zawahali się przed zniszczeniem europejskiego dziedzictwa, jakim była pielęgnowana przez mieszkańców Nadodrza ich rzeka.

Przejęcie tymczasowej administracji nad niemal całą Odrą przez Polską Rzeczpospolitą Ludową po zakończeniu II wojny światowej wyznacza kolejny przedział lat 1945-1990. Konferencja Poczdamska  i podjęte na niej niejednoznaczne rozstrzygnięcia otwiera kolejny okres. Wskutek uchwał Konferencji Polska objęła w administrowanie znaczną część Odry. Charakterystyczne dla tego okresu była nieprzyjazną wobec Polski polityka ZSRR, samodzielna próbę uruchomienia przez Polskę masowej żeglugi na Odrze i stopniowy zanik funkcji transportowych Odrzańskiej Drogi Wodnej.

Usankcjonowanie trwałości zarządzania rzeką przez Polskę w wyniku decyzji Konferencji 4+2 w roku 1990 rozpoczyna ostatni z okresów w dziejach Odrzańskiej Drogi Wodnej r11; europejskiego dziedzictwa. Zakończenie zimnej wojny i jednoznaczne usankcjonowanie zarządu Rzeczpospolitej Polskiej nad większą częścią Odry kończy okres tymczasowości administrowania Odrą. Cechami charakterystycznymi tego okresu są brak właściwego zarządzania rzeką, nie nawiązywanie do polityki odrzańskiej sprzed 1945 r. i sankcjonowaną prawnie niezasłużoną degradację drogi
wodnej.

Odra jest obecnie rzeką zaniedbaną i zapomnianą. Pogłębia się techniczna dekapitalizacja Odrzańskiej Drogi Wodnej. Niewystarczający jest stan techniczny zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Proces ten nazywany jest renaturalizacją rzeki. Armatorzy, marynarze, stoczniowcy żeglugi śródlądowej a także mieszkańcy Nadodrza, zarządzający gospodarką wodną,  rybacy, uprawiający sporty i rekreację wodną, ekolodzy, (nie mylić z ekstremistami ekologicznymi) są jedynym środowiskiem w Polsce, które rozumie, zna problematykę Odrzańskiej Drogi Wodnej.Dla nich wszystkich jednym z podstawowych elementów codziennego życia jest Odra. Każdy z nich widziałby Odrę jako rzekę przyjazną ludziom, dla których mogłaby być lepszym miejscem pracy, lepszym miejscem wypoczynku, bezpiecznym miejscem zamieszkania. Dlatego istotne jest aby to środowisko oraz jego reprezentanci mieli większy wpływ na decyzje dotyczące podnoszenia poziomu cywilizacyjnego naszej rzeki, aby Odrze przywrócona została jej należna ranga jednej z ważniejszych europejskich rzek. Wszyscy Ci którym bliska jest europejskie dziedzictwo i rozwój cywilizacyjny Odrzańskiej Drogi Wodnej powinni włączyć się w dyskusję nad przyszłym kształtem naszej rzeki. Nikt oprócz Was nie zna Odry lepiej. Odra jest doskonałym tematem do prowadzenia różnorakich rozważań i badań nad rolą rzeki w regionie, przez który przepływa. Sferą, której analiza jak rzadko inna nadaje się do prześledzenia  rangi rzeki na przestrzeni dziejów, jest jej znaczenie gospodarcze. Od wieków najważniejszą działalnością prowadzoną na rzece przez człowieka był transport wodny. Rzeka i żegluga były  nerwem regionu decydującym o jego pozycji gospodarczej. Żegluga na Odrze przez wieki podlegała wielu różnym wpływom  warunkującym jej prowadzenie. Warunki te na przestrzeni dziejów ulegały zmianom i były kształtowane licznymi aktami prawnymi.  

Odra, której 80 kilometrowy odcinek przepływa przez Czechy, później Polskę na odcinku 179 km stanowi obecnie granicę między Polską i Niemcami. Jest drugą co do wielkości  rzeką w Polsce i trzynastą w Europie.  Powierzchnia jej dorzecza obejmuje 118.861 km2. Źródła Odry znajdują się w Górach Odrzańskich w Czechach. Uchodzi przez Rostokę Odrzańską do Zalewu Szczecińskiego, by następnie trzema odnogami, Dziwną, Świną i Pianą ujść do Morza Bałtyckiego. Głównym ramieniem obecnie jest Świna. Długość rzeki od źródeł do ujścia do Zalewu Szczecińskiego wynosi 854 km, a do ujścia do Bałtyku 912 km.

Prawymi głównymi dopływami Odry są Olza, Mała Panew, Barycz, Warta, a lewe to Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Bóbr, Nysa Łużycka.  Położenie geograficzne oraz klimat panujący w tej części Europy, przez którą przepływa rzeka, charakteryzuje Odrę jako rzekę raczej ubogą w wodę. Oprócz skromnych zasobów wodnych Odra charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem przepływów wody. Da się to zauważyć porównując ekstremalne przepływy wody w miejscowościach Eisenhüttenstadt
i Hohensaaten:
Eisenhüttenstadt  - minimalny przepływ 73,6 m3/s odnotowany w 1950 r., maksymalny 2500 m3/s
odnotowano w 1930 r.
Hohensaaten - minimalny   przepływ wody 111 m3/s odnotowano w 1921 r. , maksymalny
3475 m3/s. odnotowano w 1888 r.

Ekstremalne przepływy zdarzają się tu regularnie w cyklach rocznych. Susze mają miejsce w lecie i na jesieni. Natomiast w maju i we wrześniu dochodzi do zwiększenia przepływów wody, a co za tym idzie, wystąpień wody z koryta rzeki. Do powodzi w rejonie Nadodrza dochodzi także wczesną wiosną, gdy przepływ wody w rzece zablokowany jest przez spiętrzoną krę.

Zamarzanie rzeki  i pochód lodów jest koleją cechą charakteryzującą Odrę, nieznaną na wielu  innych rzekach Europy Zachodniej. Były nimi ryby, raki, kruszywa. Odra wykorzystywana była i jest dla celów rolniczych, głównie w celu polepszania stosunków wodnych na przyległych do niej gruntach rolnych. Wody niesione przez rzekę są surowcem wykorzystywanym gospodarczo w wielu  procesach technologicznych.

Odra również od niepamiętnych czasów wykorzystywana była jako arterii komunikacyjna. Łączyła istotne dla gospodarki regiony. Jej wykorzystanie do celów przewozowych zależne jest od wielu czynników, m. in. od ogólnej sytuacji gospodarczej regionów, zapotrzebowania odbiorców na ładunki, kosztów transportu, warunków hydrologicznych, a także warunków zewnętrznych jakie stwarza państwo dla tego rodzaju transportu.
Rzeka jest arterią komunikacyjną łączącą ze sobą liczne okręgi przemysłowe i krainy leżące na terytoriach trzech państw: Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie,  Zagłębie Górnośląskie, Dolny Śląsk, Łużyce, Ziemia Lubuska, Brandenburgia i Pomorze Zachodnie. Obszar ten nazywany jest umownie Nadodrzem. Polska część Nadodrza na południu i północy charakteryzuje się bogatą infrastrukturą przemysłową, a w środkowym biegu Odry r11; rolniczą. Teren ten jest wysoce zurbanizowany, a jego wskaźniki gospodarcze były zawsze wyższe od średnich krajowych. Obszar ten obejmuje ok. 20 % powierzchni kraju, zamieszkany  jest przez ok. 30 % ludności, znajduje się tu ok. 25% miast polskich. Część rzeki, która służy transportowi wodnemu, nazywana jest Odrzańską Drogą Wodną. Droga ta  kilometrowana jest od ujścia do Odry rzeki Opawy, gdzie jest tzw. kilometr 0,0 Odrzańskiej Drogi Wodnej,  do ujścia Regalicy do jeziora Dąbie w kilometrze 741,6.

Rzeka pod kątem transportu wodnego podzielona jest na kilka charakterystycznych odcinków. Pierwszy z nich to  obecnie nieżeglowna część rzeki, od Opawy do Raciborza. Drugi, to niewykorzystywany do celów transportowych, ale żeglowny odcinek od Raciborza do śluzy w Kędzierzynie-Koźlu. Następny to tzw. Odra skanalizowana od śluzy w Kędzierzynie-Koźlu do śluzy w Brzegu Dolnym, przegrodzony
31 stopniami wodnymi. Kolejny to Odra swobodnie płynąca, charakteryzująca się znacznym zróżnicowaniem nawigacyjnym. Najtrudniejszym dla żeglugi na tym odcinku, ze względu na panujące   głębokości, jest odcinek od śluzy w Brzegu Dolnym do ujścia rzeki Warty. Nieco lepsze warunki istnieją od ujścia Warty do ujścia kanału Ognica. Natomiast od ujścia kanału Ognicy do Szczecina panują  najlepsze warunki dla żeglugi na Odrze. Oprócz śródlądowej drogi wodnej integralną częścią Odrzańskiej Drogi Wodnej jest morska droga wodna rozpoczynająca się w porcie w Szczecinie, a kończąca przy ujściu Świny do Bałtyku, mierząca 72 km.

Odra od wieków dostosowywana była do potrzeb żeglugowych. Jednym ze skutków  tej  adaptacji jest skrócenie jej biegu. Np. na odcinku od Bogumina do Hohensaaten w 1740 r. rzeka mierzyła ok. 822 km, w roku 1817 ok. 667 km, a dzisiaj długość rzeki na tym odcinku wynosi 635 km. Odra jest ważną drogą wodną łączącą dorzecza Europy Zachodniej z dorzeczami Europy Wschodniej. Swoje bezpośrednie połączenie z Odrą mają inne drogi wodne: 
- Kanał Gliwicki w 98,3 kilometrze Odry,  
- Kanał Kędzierzyński, będący częścią Kanału Odra-Dunaj w 9,3 kilometrze Kanału Gliwickiego,
- Kanał Nawigacyjny rozpoczynający się w kilometrze 244,2 i kończący na kilometrze  255,8  Odry,
- Kanał Miejski rozpoczynający się w kilometrze 250,1, a kończący w kilometrze 255,8 Odry,
- Kanał Odra-Szprewa w 553,4 kilometrze rzeki Odry, 
- Kanał Fryderyka Wilhelma w 576,8 kilometrze Odry, 
- Droga wodna Odra-Wisła z Kanałem Bydgoskim w 617,6 kilometrze Odry,
- Droga wodna - Wrieceńska Stara Odra; rozpoczyna się w 644,9 kilometrze, a kończy w 664,9 kilometrze Odry. 

W kilometrze 664,9 Odry uchodzą do niej:
- Kanał Freienwald, 
- Kanał Odra-Hawela,  
- Kanał Hohensaaten-Friedrichsthal, 
- Kanał Finow. 

Odra od wieków pełniła niezwykle ważną rolę w dziejach Europy Środkowej. Oprócz znaczenia gospodarczego, rzeka  kształtowała osadnictwo, które przede wszystkim rozwijało się bujnie u ujścia jej dopływów. Przykładami mogą tu być takie miasta, jak Opole, Wrocław, Kostrzyn, Szczecin, Wolin. Odra była i jest również rzeką graniczną w aspekcie polityczno-gospodarczym. Określano ją jako granicę  państw,  jako granicę systemów gospodarczych, jako łącznik między wschodem a zachodem oraz między północą i południem Europy. Odra również miała i ma znaczenie geograficzne. Swym nurtem wtapia się jak klejnot w krajobraz ziem, przez które przepływa, często je przecinając lub tworząc granice dla krain geograficznych. Nierzadko była i jest podmiotem  przetworzonej wizji wielu twórców z kręgu nauki, czy ludzi, których urzekła.

Odra była i jest też ogromnym żywiołem, z którym próbuje od wieków walczyć człowiek. Niestety, jak pokazuje doświadczenie ostatnich lat, żywioł ten nie daje się człowiekowi pokonać. Po doświadczeniach
z 1997 r. wydaje się, że człowiek może jedynie starać się zmniejszać negatywne  skutki tego żywiołu.

Jan Pyś
Brak komentarzy. Może czas dodać swój?

Dodaj komentarz

Zaloguj się, aby móc dodać komentarz.

Oceny

Tylko zarejestrowani użytkownicy mogą oceniać zawartość strony
Zaloguj się lub zarejestruj, żeby móc zagłosować.

Świetne! Świetne! 0% [0 głosów]
Bardzo dobre Bardzo dobre 0% [0 głosów]
Dobre Dobre 0% [0 głosów]
Średnie Średnie 0% [0 głosów]
Słabe Słabe 100% [1 głos]
  PRchecker.info Free counters!